Delirium

Delirium

Current track

Title

Artist


Η ΜΑΚΡΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΨΩΜΙΟΥ

on 15/03/2020

Ψωμί: Οι πολλαπλές κοινωνικές διαστάσεις του

To a starving person,
God will appear
in the form of bread alone
 – Mahatma Gandhi –

Όταν αναφερόμαστε στο θέμα της διατροφής, συχνά μελετάται η ποσότητα των θερμίδων, η διατροφική αξία των υλικών και το πως ο σωστός συνδυασμός θα αποδώσει το βέλτιστο στο γευστικό αποτέλεσμα, με άλλα λόγια οι συνταγές μαγειρικής. Εάν προσπαθήσουμε να πραγματοποιήσουμε μια ιστορική αναδρομή στο θέμα της διατροφής, όσον αφορά στο χώρο της Μεσογείου, τα σιτηρά φαίνεται πως κατείχαν σημαντικό κομμάτι τόσο διατροφικά όσο και αξιακά. Επομένως, εύλογα θα αναρωτιόμασταν ποια θα μπορούσε να είναι η κοινωνική διάσταση των τροφών και συγκεκριμένα των σιτηρών στον μεσογειακό χώρο. Για τη μελέτη του θέματος, ορόσημο υπήρξε η δεκαετία των 1960 που αποτέλεσε σταθμό για την άνθηση των επιστημονικών προσεγγίσεων με θέμα τη διατροφή. Προϋπήρχαν, βέβαια, και άλλες μελέτες, σχεδόν αποκλειστικά σχετιζόμενες με τη γαλλική διατροφή. Κάπου στις αρχές του 1970 ο F. Braudel με το έργο του «Υλικός Πολιτισμός», αναφερόταν συγκεκριμένα στη σημαντικότητα της εισαγωγής της μελέτης του καθημερινού βίου  και έκτοτε αποτέλεσε «αυτόνομο ιστοριογραφικό κλάδο, την ιστορία της διατροφής». Στη συνέχεια, οι μελέτες στο θέμα της διατροφής επικεντρώθηκαν σχεδόν αποκλειστικά στην ποσοτική μέτρηση των θερμίδων, στην ποσοτική εξάρτηση, μέσα από την οικονομική ιστορία. Αναφερόμενοι στον επεξεργασμένο καρπό του σιταριού και άλλων σιτηρών, η άμεση παραπομπή είναι το ψωμί ή αντίστοιχα αρτοσκευάσματα (κουλούρια, πίτες). Η όψη του ψωμιού δεν έχει μεταβληθεί ιδιαίτερα, τουλάχιστον από το Μεσαίωνα μέχρι σήμερα.

Συγκεκριμένα, ο Braudel (1990: 37), τονίζει ιδιαίτερα την αξία του σιταριού στο έργο του αναφέροντας χαρακτηριστικά πως: «Το σιτάρι και το ψωμί είναι τα αιώνια βάσανα της Μεσογείου…». Αυτά τα προϊόντα κατέχουν πρωταγωνιστικό ρόλο και ταλαιπωρούν τους διαχειριστές των αγορών τόσο διαχρονικά όσο και διαχωρικά. Ενδεχόμενη κακή σοδειά μιας χρονιάς συνεπάγεται σοβαρές κακουχίες, μέχρι και λιμούς τόσο στα αστικά κέντρα όσο και στην ύπαιθρο (ό. π.: 38). Ταυτόχρονα, σημειώνει ως αυτονόητο ταξικό διαχωρισμό το γεγονός ότι οι φτωχοί θα υποφέρουν σαφώς περισσότερο από τους πλούσιους. Οι δεύτεροι, με διάφορες επινοήσεις  κατάφερναν να ισορροπήσουν την έλλειψη σε περιόδους κρίσης (ό. π.). Στην περίπτωση των αστικών κέντρων  μέχρι τον 16ο αιώνα, οι τοπικές κυβερνήσεις χρηματοδοτούν τους εμπόρους για να εμπορεύονται και να εισάγουν σιτάρι μέσω των θαλάσσιων οδών από τη Μαύρη Θάλασσα, την Αίγυπτο, τη Θεσσαλία, την Αλβανία, την Πουλία, τη Σαρδηνία, το Λανγκντόκ, την Αραγώνα ή την Ανδαλουσία και να το αποθηκεύουν σε μεγάλες σιταποθήκες, ως προληπτικό μέσο αντιμετώπισης σιτοδείας ή τοπικού λιμού (ό. π.).

Όπως αναφέρει ο Montanari  (1994: 15), όταν τον 4ο αιώνα ο Χριστιανισμός έγινε επίσημη θρησκεία, και καθώς γεννήθηκε και αναπτύχθηκε στο Μεσογειακό περιβάλλον, εύκολα ενσωμάτωσε την κουλτούρα της Αρχαίας Ελλάδας, την Εβραϊκή και αυτή της Ρωμαϊκής Εποχής. Τα προϊόντα τα οποία συνέθεταν σε υλιστική και ιδεολογική βάση τον πολιτισμό αυτό, όπως διατροφικά σύμβολα και εργαλεία της λατρείας, δηλαδή, το ψωμί και το κρασί, αποτέλεσαν – μετά από μεγάλη διαμάχη – τα μετέπειτα σύμβολα της τελετής των Θείων Ευχαριστιών  (ό. π.). Αυτές οι επιλογές συνεπάγονται αφενός μια ρήξη με την εβραϊκή παράδοση, η οποία απέκλειε το ψωμί και το κρασί από την τελετουργία, από την άλλη, θα διευκόλυνε την εισαγωγή της νέας πίστης στο σύστημα αξιών του Ρωμαϊκού κόσμου (ό. π.: 16). Όσο η Χριστιανική Θρησκεία διαδιδόταν στην Ευρώπη, εκτοπίζοντας –ορισμένες φορές βίαια- άλλες θρησκείες, αυτά τα προϊόντα, ήταν ήδη γνωστά σε πολλές από τις περιοχές της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και καθιερώθηκαν ως σύμβολα της νέας θρησκείας  (ό. π.).

Στις αρχές του 20ού αιώνα η συμβολή του πλούτου στην αλλαγή στάσεων απέναντι στο τι θεωρείται αντικειμενικά όμορφο ήταν καθοριστική. Ακόμη παλαιότερα η ευμάρεια αποδεικνυόταν και επιδεικνυόταν μέσω του πάχους διότι έδειχνε ότι το άτομο είχε τη δυνατότητα να τραφεί με επεξεργασμένα είδη, τα οποία θεωρούνταν «πολυτελείας». Μπορούμε να συμπεράνουμε εύκολα από αναγεννησιακούς πίνακες πως ένα σώμα με παραπάνω κιλά θεωρούνταν άξιο θαυμασμού, σε αντίθεση με τη σημερινή εποχή που το αδύνατο σώμα κυριαρχεί ως πρότυπο ομορφιάς και αναπαράγεται για εμπορικούς σκοπούς. Στις μέρες μας είναι σύνηθες φαινόμενο η αξία του ψωμιού να υποτιμάται και ένας λόγος ίσως είναι τα καθιερωμένα πρότυπα ομορφιάς. Το αδύνατο σώμα, τις περισσότερες φορές, επιδεικνύει άτομο το οποίο μπορεί να επενδύει στο σώμα του με ειδική διατροφή συνήθως φτωχή σε υδατάνθρακες. Αυτός είναι και ένας σημαντικός λόγος που ενώ παλαιότερα τα προϊόντα επεξεργασμένου λευκού αλευριού πωλούνταν ακριβότερα από τα μη επεξεργασμένα. Μελέτες έχουν αποδείξει ότι οι μη επεξεργασμένοι καρποί έχουν μεγαλύτερη διατροφική αξία σε μικρότερες ποσότητες και αυτό οδήγησε στη διαφοροποίηση των τιμών επομένως σήμερα τα προϊόντα ολικής άλεσης είναι ακριβότερα.

Η ευρεία προσφορά και ζήτηση στο ψωμί ή γενικά στα προϊόντα άρτου, αναδεικνύουν τη διαχρονικά άρρηκτη σύνδεση των ανθρώπων με το προϊόν αυτό. Θα μπορούσαμε να πούμε πως, τουλάχιστον στη Μεσόγειο, το ψωμί θα πρωταγωνιστεί στη διατροφή για λόγους κοινωνικούς ή συμβολικούς. Επομένως συνεπάγεται ότι το ψωμί, το σιτάρι ή τα σιτηρά γενικότερα κατείχαν, κατέχουν και θα κατέχουν δυναμικό ρόλο στην καθημερινή διατροφή και θα λειτουργούν ως «δείκτης» για τις διεθνείς αγορές, περισσότερο ή λιγότερο αναλόγως με τη χρονική περίοδο.

Η πρόκληση της ημέρας: Προετοίμασε το γεύμα σου, αφιερώνοντας χρόνο στην επεξεργασία των υλικών με όσο το δυνατό χειρωνακτικό τρόπο. Βρες μια συνταγή που σου φαίνεται ενδιαφέρουσα και αποτύπωσέ την σε χαρτί. Μείνε όσο το δυνατόν μακριά από συσκευές τεχνολογίας. Σιγομουρμούρισε τα αγαπημένα σου τραγούδια όσο θα προετοιμάζεις το γεύμα σου. Κατά την προετοιμασία, εφόσον χρειαστεί, πιάσε το αλεύρι της αρεσκείας σου, πλάσε το ζυμάρι. Πλύνε και κόψε τα υλικά σου.  Αφιέρωσε μερικά λεπτά στο να αναλογιστείς το μακρύ ταξίδι όλων αυτών των καρπών. Πότε και με ποιους τρόπους άραγε έφτασε ο σπόρος της πιπεριάς, της τομάτας ή της μελιτζάνας στα γεωγραφικά όρια τα οποία ζεις; Όταν πια το γεύμα σου είναι έτοιμο, χάρισε ακόμα μερικά λεπτά ησυχίας στον εαυτό σου για να απολαύσει τους κόπους του μακριά από συσκευές τεχνολογίας.

Καλή όρεξη!

Από την Άννα Ρούσσου

Βιβλιογραφικές Αναφορές:

  • Braudel, Fernand. Coarelli, Filippo & Aymard Maurice (1990) H Μεσόγειος, Ο Χώρος και η Ιστορία, εκδ. 1η, σε μετάφραση: Αβδελά Έφη & Μπενβενίστε Ρίκα, Αλεξάνδρεια, Αθήνα.
  • Braudel, Fernand (1995) Υλικός Πολιτισμός, Καπιταλισμός και Οικονομία (XVe – XVIIIe αιώνας), Τόμος Α.
  • Οι Δομές της Καθημερινής Ζωής: Το Δυνατό και το Αδύνατο, σε μετάφραση: Αικατερίνη Ασδραχά, Μορφωτικό Ινστιτούτο Αγροτικής Τράπεζας, Αθήνα.
  • Montanari, Massimo (1994) The Culture of Food, σε μετάφραση: Ipsen Carl, Blackwell Publishers, UK.

Περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να αναζητήσετε:

  • Ματθαίου, Άννα (2003) Προλογικό Σημείωμα, Ιστορία της Διατροφής: η δυναμική των προσεγγίσεων, στο Ιστορία της Διατροφής, Προσεγγίσεις της σύγχρονης ιστοριογραφίας, από Ματθαίου, Άννα (επιμέλεια), Ε.Μ.Ν.Ε. Μνήμων, Αθήνα.
  • Κωστής, Κώστας (1993) Αφορία, Ακρίβεια και Πείνα Οι κρίσεις διατροφής στην ελληνική χερσόνησο (1650-1830): Προβλήματα προσέγγισης και εμπειρικές ενδείξεις, Αλεξάνδρεια, Αθήνα.
  • Σκουτέρη-Διδασκάλου, Ε. και Βουτσινά Ε. (2005) Γεύσεις καλώς συγκερασμένες και αυτές σαν γνώριμες από καιρό, (Για την ελληνική κουζίνα), από Ανθρωπολογία της Διατροφής, της Σκουτέρη-Διδασκάλου, Ε. (2005-2006) από Υπηρεσία Δημοσιευμάτων Α.Π.Θ. (Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Τομέας Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας και Λαογραφίας, ειδικότητα: Λαογραφία και Κοινωνική Ανθρωπολογία),  Τμήμα Εκδόσεων Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη.

Δήλωση αποποίησης ευθύνης:

Οι απόψεις και οι πεποιθήσεις που εκφράζονται σε αυτό το άρθρο ανήκουν αποκλειστικά στην συγγραφέα και δεν αντιπροσωπεύουν ή ταυτίζονται απαραίτητα με εκείνες του Delirium Station.


Send us a message 
Enter your username